Profesjonalista odpowiada za swoje słowa. To wydaje się oczywiste. Jeżeli występuje w podcaście, udziela wywiadu, bierze udział w konferencji albo debacie, powinien mówić zgodnie ze swoją wiedzą, nie przekraczać granic własnych kompetencji i odróżniać fakty od opinii. Czy jednak na tym kończy się jego odpowiedzialność?
Wyobraźmy sobie naukowca zaproszonego do popularnego podcastu. Prowadzi rzeczową rozmowę, przedstawia wyniki badań, zaznacza ograniczenia wiedzy, nie spekuluje. Wszystko wykonuje zgodnie ze standardami swojego zawodu. Następnego dnia w tym samym miejscu występuje osoba przekonująca, że Ziemia jest płaska, a tydzień później ktoś przedstawiający jako fakty niezweryfikowane historie o wizytach istot pozaziemskich. Wszystkie rozmowy otrzymują podobną oprawę, kolejni goście przedstawiani są jako osoby, których warto wysłuchać, a odbiorca nie otrzymuje jasnego sygnału, że status poznawczy tych wypowiedzi jest zasadniczo różny.
Czy naukowiec nadal odpowiada wyłącznie za to, co sam powiedział? To pytanie dotyczy nie tylko naukowców. Dotyczy coachów, psychologów, lekarzy, trenerów, konsultantów, menedżerów i wszystkich osób, których pozycja zawodowa opiera się częściowo na wiarygodności. Wizerunek zawodowy nie jest bowiem prostą sumą naszych własnych wypowiedzi. Odbiorcy interpretują również miejsce wystąpienia, organizatora, pozostałych rozmówców, charakter medium i sposób, w jaki przedstawiane są w nim różne twierdzenia.
Nie oznacza to, że odpowiadamy za wszystkie poglądy każdej osoby, która kiedykolwiek pojawiła się na tej samej konferencji czy w tym samym podcaście. Taki wniosek byłby nieuprawniony. Chodzi o coś subtelniejszego: kontekst sam staje się informacją wykorzystywaną przez odbiorcę do oceny wiarygodności. Zresztą profesjonaliści korzystają z tego mechanizmu świadomie. Informacja o wystąpieniu na prestiżowej konferencji, publikacji w cenionym czasopiśmie czy współpracy z uznaną instytucją nie jest komunikacyjnie obojętna. Oczekujemy, że część reputacji tego miejsca zostanie skojarzona również z nami. Trudno zatem zakładać, że mechanizm ten działa wyłącznie wtedy, kiedy jest dla nas korzystny.
Kiedy autorytet zaczyna pracować także na innych
Odbiorca zazwyczaj nie posiada kompetencji pozwalających samodzielnie zweryfikować wypowiedź eksperta. Kiedy lekarz mówi o mechanizmie działania terapii, ekonomista o polityce monetarnej, psycholog o zachowaniu człowieka, a badacz zarządzania o skuteczności określonego modelu organizacyjnego, większość słuchaczy nie przeprowadzi własnego przeglądu literatury. Musi posługiwać się pośrednimi wskaźnikami wiarygodności: kim jest rozmówca, jakie ma kompetencje, kto go zaprosił, gdzie występuje i czy dane medium zazwyczaj prezentuje informacje, którym można ufać.
W ten sposób powstaje zależność dwustronna.
Medium użycza części swojej reputacji gościowi, ale również gość może użyczać części swojej reputacji medium.
Obecność uznanego profesjonalisty staje się pośrednim sygnałem: skoro występują tutaj kompetentni ludzie, być może warto ufać również temu miejscu. Nie oznacza to automatycznego „przeniesienia autorytetu”, ale tworzy warunki, w których takie skojarzenie może powstać.
Problem staje się szczególnie widoczny, gdy różne rodzaje twierdzeń otrzymują podobny status komunikacyjny. W literaturze dotyczącej komunikacji naukowej mówi się między innymi o false balance — fałszywej równowadze. Samo przedstawienie dwóch stanowisk jako dwóch stron sporu może stworzyć wrażenie, że ich podstawa dowodowa jest podobna. Tymczasem istnienie dwóch przeciwnych opinii nie oznacza istnienia dwóch równie dobrze uzasadnionych stanowisk.
Możemy zaprosić astronoma i zwolennika płaskiej Ziemi i formalnie otrzymać „dwie perspektywy”. Nie otrzymamy jednak dwóch równoważnych wyjaśnień naukowych. Podobny problem, choć zwykle znacznie mniej oczywisty, pojawia się w rozmowach dotyczących psychologii, zdrowia, zarządzania, coachingu czy rozwoju osobistego. Granica pomiędzy hipotezą, doświadczeniem jednostkowym, interpretacją i wiedzą opartą na systematycznych badaniach łatwo się zaciera, jeżeli wszystkie zostają przedstawione w tej samej konwencji: kolejny ekspert, kolejna rozmowa, kolejna „prawda”.
Nie chodzi przy tym o to, że prowadzący podcast czy dziennikarz musi być specjalistą w dziedzinie każdego rozmówcy. Byłoby to nierealistyczne. Dobry prowadzący może być laikiem i właśnie dzięki temu zadawać pytania, których specjalista sam sobie już nie zadaje. Kompetencja potrzebna w takiej rozmowie leży gdzie indziej. Trzeba umieć zapytać: skąd to wiemy? Na jakich danych opiera się ten wniosek? Czy istnieją inne wyjaśnienia? Jak silne są dowody? Czy rozmówca opisuje wynik badań, własne doświadczenie, hipotezę czy osobistą interpretację? Co mogłoby spowodować zmianę jego stanowiska?
To nie są pytania wymagające doktoratu z każdej możliwej dziedziny. Wymagają natomiast pewnego standardu poznawczego. Otwartość na idee nie powinna oznaczać rezygnacji z oceny jakości ich uzasadnienia. Pluralizm opinii również nie wymaga przyjmowania, że wszystkie twierdzenia mają jednakową wartość poznawczą.
Dlatego popularność nie jest przeciwieństwem rzetelności. Naukowiec, psycholog, coach czy badacz zarządzania może i powinien wychodzić poza czasopisma specjalistyczne. Można upraszczać język bez zniekształcania wiedzy. Można opowiadać historie, zaznaczając jednocześnie, że pojedynczy przypadek nie dowodzi skuteczności metody. Można powiedzieć „nie wiem” przed kamerą. Można stworzyć interesującą rozmowę bez obiecywania odbiorcy odkrycia prawdy, której „nikt nie chce ujawnić”. Granica nie przebiega pomiędzy nauką a popularyzacją. Przebiega raczej pomiędzy popularyzacją a pozorowaniem równoważności wiedzy i spekulacji.
„Nie”
W kulturze marki osobistej łatwo przyjąć, że każda widoczność jest zasobem. Im większy podcast, więcej wystąpień, publikacji, konferencji i wyświetleń, tym silniejsza pozycja ekspercka. Zaproszenie zaczynamy więc analizować przede wszystkim przez pytanie: „Co mogę dzięki temu zyskać?”. Dostęp do nowych odbiorców? Rozpoznawalność? Promocję książki? Klientów? Kontakty?
Profesjonalista powinien jednak postawić również pytanie odwrotne: „Czemu ja użyczę swojej wiarygodności?”
Nie chodzi o tworzenie czarnych list ani prześwietlanie światopoglądu każdego człowieka, który wcześniej pojawił się w danym programie. Tym bardziej nie chodzi o unikanie ludzi mających inne poglądy. Rozmowa z osobami myślącymi inaczej może być niezwykle wartościowa. Istnieje jednak różnica między spotkaniem z człowiekiem reprezentującym odmienne stanowisko a uczestnictwem w formacie, który systematycznie nie odróżnia stanowiska od twierdzenia wymagającego dowodów.
Dlatego przed przyjęciem zaproszenia warto zobaczyć kilka wcześniejszych rozmów. Nie tylko sprawdzić, kto był gościem, lecz przyjrzeć się temu, co dzieje się w chwili, gdy rozmówca wypowiada mocne, niezwykłe albo sensacyjne twierdzenie. Czy prowadzący pyta o źródło? Czy prosi o dowody? Czy próbuje ustalić granice pewności? Czy odróżnia osobiste doświadczenie od wiedzy dającej się generalizować? Czy może przede wszystkim odpowiada: „To niesamowite, proszę powiedzieć więcej”?
Ta różnica mówi o standardzie medium znacznie więcej niż deklaracja umieszczona w zakładce „O nas”.
Oczywiście profesjonalista może odpowiedzieć: „Odpowiadam tylko za siebie. Przychodzę, mówię zgodnie ze swoją wiedzą i wychodzę”. I częściowo ma rację. Nie można przypisywać człowiekowi poglądów innych gości tylko dlatego, że wystąpił w tym samym programie. Naukowiec może nawet świadomie wejść do środowiska pełnego pseudonaukowych twierdzeń właśnie po to, aby je skonfrontować z dowodami. Kluczowa jest jednak świadomość funkcji, jaką pełni jego obecność. Czy jest tam po to, aby zakwestionować standard? Czy też staje się po prostu kolejnym nazwiskiem w katalogu „interesujących perspektyw”?
Wizerunek profesjonalisty powstaje nie tylko z tego, co mówi. Tworzą go także wybory: z kim współpracuje, jakie przedsięwzięcia firmuje nazwiskiem, jakie produkty rekomenduje, na jakich wydarzeniach występuje i w jakich mediach decyduje się budować swoją widoczność. Reputacja jest relacyjna. Sami korzystamy z tego faktu, kiedy z dumą podajemy nazwy instytucji, konferencji czy wydawnictw, z którymi byliśmy związani. Powinniśmy więc uwzględniać ten sam mechanizm również wtedy, gdy działa mniej wygodnie.
Odmowa zaproszenia nie musi być przejawem elitaryzmu, lęku przed konfrontacją ani zamykania się we własnej bańce. Czasami jest po prostu decyzją dotyczącą standardu zawodowego. Tak jak profesjonalista wybiera, pod jakim raportem złoży podpis, tak może wybierać, jakiemu formatowi komunikacyjnemu użyczy nazwiska i wynikającego z niego autorytetu.
Przed kolejnym zaproszeniem do podcastu, debaty czy konferencji warto więc zadać sobie dwa pytania. Pierwsze jest oczywiste: czy mam tam coś wartościowego do powiedzenia? Drugie może być ważniejsze: czy chcę własnym nazwiskiem zwiększać wiarygodność miejsca, w którym to powiem?
Profesjonalizm poznaje się bowiem nie tylko po tym, co człowiek jest gotów powiedzieć publicznie. Czasami równie wiele mówi to, czemu nie jest gotów użyczyć własnego autorytetu.
Posty
